Afbeelding
Masterclass duurzaamheid: ‘Zorgen voor een gezonde samenleving’
Nieuws
05-03-2026
Welke rol hebben bestuurders bij de verdere verduurzaming van de zorg? En hoe vullen ze die in? Die vragen stonden centraal in de masterclass voor NVZ-bestuurders op 3 maart. Deze online bijeenkomst was een initiatief van de Bestuurlijke Inspiratie Commissie Duurzaamheid van de NVZ.
Drie sprekers gingen in op dit onderwerp en deelden hun perspectief vanuit onderzoek, praktijk en reflectie.
Planetaire gezondheid en een gezonde samenleving
Martijn van der Steen, lid van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving en mede-auteur van ‘Te heet onder onze voeten’, schetste planetaire gezondheid als een fundamenteel gezondheidsvraagstuk dat veel verder reikt dan klimaatverandering alleen. Hij legde uit dat zes van de negen planetaire grenzen zoals biodiversiteit, landgebruik en verzuring van oceanen, inmiddels zijn overschreden. Dat heeft directe gevolgen voor de volksgezondheid.
Hij benadrukte dat extreme weersomstandigheden, hittestress en het oprukken van infectieziekten niet langer abstracte risico’s zijn, maar concrete realiteiten die ook in Nederland zichtbaar worden. Volgens hem kunnen we ‘niet gezonder zijn dan de planeet ons toestaat’, waarmee hij bestuurders uitnodigde om duurzaamheid niet te zien als een milieuproject, maar als een randvoorwaarde voor gezondheid en welzijn.
Van der Steen wees op de grote ongelijkheid in zowel de oorzaken als de gevolgen van klimaatverandering. Mensen die het minst bijdragen aan de problemen, ondervinden vaak de grootste gezondheidsimpact. Tegelijkertijd betalen lagere inkomensgroepen relatief meer mee aan klimaatbeleid. Deze onrechtvaardigheid ondermijnt draagvlak en vraagt om bewuste politieke keuzes.
Zijn kernboodschap aan zorgbestuurders was dat effecten op de gezondheid van de planeet structureel moet worden meegewogen in besluitvorming, bijvoorbeeld bij inkoop, logistiek, medicijngebruik of de inrichting van de OK. Bestuurders moeten volgens hem durven werken met trial and error, omdat de effecten van maatregelen vaak pas zichtbaar worden na implementatie. Zijn oproep: ontwikkel een meetbare maat voor planetaire gezondheid en maak het een vanzelfsprekend onderdeel van elke strategische keuze.
Duurzaamheid als onderdeel van strategie
Hoe ziet duurzaamheid er in de praktijk uit bij NVZ-leden? Tamara Kroll, lid raad van bestuur Jeroen Bosch Ziekenhuis, liet zien hoe daar duurzaamheid niet als project, maar als integraal onderdeel van de organisatie is ingericht. Vanuit de visie dat het ziekenhuis bijdraagt aan het gezondheids- én welzijnsniveau van de regio, beschouwt het JBZ een gezonde leefomgeving als directe verantwoordelijkheid. Duurzaamheid is daarom verweven in strategie, jaarplannen en dagelijkse besluitvorming.
Het ziekenhuis behaalde Milieuthermometer Zorg Goud door een gestructureerde aanpak op alle Green Deal-pijlers en door jaarlijks concrete doelen te stellen. Kroll benadrukte dat het ziekenhuis niet primair stuurt op financiële opbrengsten. Financiële opbrengsten zijn een positief neveneffect.
Ze beschreef hoe het JBZ werkt met decentrale Green Teams, Greenkeepers en een programmamanager duurzaamheid. Hiermee worden zowel grote als kleine initiatieven opgepakt: van luchtbevochtiging en ventilatie tot hergebruik van medische hulpmiddelen en het reduceren van afvalstromen. Inmiddels is 22% van de medische hulpmiddelen herbruikbaar. Het ziekenhuis deelt deze data actief met andere instellingen.
Kroll liet zien dat duurzaamheid alleen werkt als het “uitgeademd” wordt door bestuur en medewerkers. Het ziekenhuis maakt het onderwerp zichtbaar en speels, bijvoorbeeld door groene kleding, maar ook door stevige bestuurlijke keuzes zoals het schrappen van alcohol en het aanpassen van mobiliteitsregelingen. Ze benadrukte dat sommige maatregelen geld kosten, maar dat het ziekenhuis bewust geen shared savings model hanteert: duurzaamheid is een maatschappelijke opdracht, geen verdienmodel. Haar afsluitende boodschap: denk groen en handel moedig (Think green, Act bold), want alleen zo komt duurzaamheid in de haarvaten van de organisatie.
Tien bestuurlijke lessen voor duurzame zorg
Tot slot verkondigde Frido Kraanen, lid raad van bestuur Gelre ziekenhuizen, tien bestuurlijke lessen die bestuurders helpen duurzaamheid structureel te verankeren. Zijn eerste oproep was om duurzaamheid belangrijk te maken én mogelijk te maken: bestuurders hoeven niet alles zelf te doen, maar moeten wel richting geven en ruimte creëren. Hij waarschuwde voor afhankelijkheid van subsidies en pleitte voor eigen investeringen, omdat duurzaamheid simpelweg te belangrijk is om afhankelijk te maken van externe financiering.
Kraanen benadrukte dat elk ziekenhuis zijn eigen verhaal moet construeren, passend bij de regio en identiteit. Voor Gelre ziekenhuizen betekent dat een sterke verbinding met natuur, leefkwaliteit en langetermijnwaarde. Wat hem betreft is duurzaamheid een ‘no brainer’. Het is geen ideologisch thema, maar ‘welbegrepen eigenbelang’: medewerkers verwachten het, patiënten waarderen het en het draagt bij aan een toekomstbestendig zorgstelsel. Hij riep bestuurders op om naar Planet, People en Prosperity te kijken. Daarbij hoort ook inclusie en duurzame inzetbaarheid.
Een belangrijk inzicht was het benutten van de enorme energie onder medewerkers. Greenteams zitten er vol van. Die intrinsieke motivatie is volgens Kraanen ‘hernieuwbare energie’ die bestuurders moeten aanboren. Tegelijkertijd moet duurzaamheid snel normaal worden gemaakt door het te integreren in inkoop en bij investeringen. Hij waarschuwde voor verkramping: duurzaamheid is breed, dus keuzes en fasering zijn essentieel. De grootste winst zit volgens hem in het primair proces, waar Gelre werkt met een Chief Medical Sustainability Officer en een Chief Nursing Sustainability Officer.
Zijn slotboodschap was een uitnodiging tot ‘schaamteloos kopiëren’: de sector beschikt gezamenlijk al over het meest duurzame ziekenhuis ter wereld, maar de kennis is versnipperd. Door elkaar te inspireren en te kopiëren, wordt de hele sector groener en blijft het vooral leuk om eraan te werken.
