Koploper Nij Smellinghe gaat in 2027 al van het gas af

Kan het betrouwbaar? Is het wel veilig? Dat zijn de meest gestelde vragen aan Arno Vredevoort bij het plan van Nij Smellinghe in Drachten om zomer 2027 de gaskraan dicht te draaien. Dankzij warmtebatterijen met bestaande en relatief eenvoudige techniek is het antwoord twee keer ja. "We steken elkaar echt aan hier, op een positieve manier."

De ambitie om in 2030 van het gas af te zijn, stond bij Nij Smellinghe al jaren op papier. En dat wordt niet als een plicht ervaren, maar als een breed gedeelde wens. "Het bestuur wil het, mijn directeur heeft zijn tong blauw gepraat, en ook artsen vragen me tegenwoordig hoe het met de warmtebatterij gaat", vertelt Vredevoort. "Het gebeurt vanuit ons gevoel van maatschappelijke verantwoordelijkheid. We zijn ook bewust bezig met groen rondom het ziekenhuis, alles voor de patiënten, medewerkers en omwonenden."

Gebouw uit 1971

Eind 2023 ging Vredevoort bij Nij Smellinghe aan de slag als manager techniek, beheer & onderhoud. CO2-neutraal worden voor energie bleek een flinke klus, zeker omdat de oorspronkelijke bouw dateert uit 1971. Bij het uitdenken van de visie op de energietransitie hield hij zich strikt aan de volgorde van een drietrapsraket: "Stap één is minder energie gebruiken. Isoleren dus: we hebben hier de afgelopen jaren een kleine negenhonderd gevelpanelen vervangen. De tweede stap is om de energie die je gebruikt, duurzaam te laten zijn. We hebben hier ruim 10.000 zonnepanelen liggen, genoeg voor 1200 huishoudens. En we hebben twee WKO’s, installaties om in de zomer warmte in de bodem op te slaan die in de winter gebruikt kan worden voor de verwarming. In de zomer gebruiken we juist de koelte uit de bodem." Nij Smellinghe heeft op momenten meer elektriciteit nodig dan het opwekt, en daarvoor kopen ze groene stroom in. Daarmee is de derde stap hier niet meer van toepassing: áls er nog fossiele energie nodig is, dient die zo schoon en efficiënt mogelijk ingezet te worden. 

Brede groep stakeholders

Vredevoort neemt voortdurend een brede groep stakeholders mee in de plannen en de uitvoering. Behalve met zijn directeur, de bestuurder en de raad van toezicht kwamen er ook veel gesprekken met de verzekeraars en financiers bij kijken. Voor de financiering van de duurzaamheidsprojecten is een lening bij een andere bank dan de huisbankier afgesloten. De kosten van de warmtebatterijen worden voor maar liefst veertig procent gedekt door een DEI+-subsidie. "Deze subsidie is alleen voor demonstratieprojecten. Maar de verwachting is dat onze warmtebatterijen, als ze goed blijken te presteren, wel opgenomen worden in andere subsidieregelingen."

Toekomstbehendig omgaan met netcongestie

Het ziekenhuis koopt dus alleen groene stroom in, maar heeft daarbij wel te maken met een actuele kwestie: de netcongestie. Terwijl de vraag op kan gaan lopen tot ruim anderhalf keer de hoeveelheid van het huidige contract. Met netbeheerder Liander kwam het ziekenhuis uit op een flexibel contract, vertelt Vredevoort: "Dat wil zeggen dat we in principe die extra hoeveelheid af kunnen nemen, onder het voorbehoud dat Liander bij grote vraag elders aan kan geven dat wij binnen 24 uur af moeten schalen naar onze oorspronkelijke contracthoeveelheid. Dan laten we tijdelijk de laadpalen voor auto’s minimaal laden en gaan de vijf warmtepompen op halve kracht werken. Die maatregelen zijn we aan het automatiseren. Dit laat zien dat we wendbaar zijn en ons aan kunnen passen. Toekomstbehendig noemen we dat."

Warmteopslag voor stoom

Door maatregelen als isolatie en de WKO’s is het gasverbruik de afgelopen tien jaar al tot de helft teruggebracht. Het huidige gas is alleen nog nodig voor de stoomproductie, bijvoorbeeld voor het steriliseren van instrumenten en in de keuken. In zijn zoektocht naar alternatieve technieken om stoom te maken, kwam Vredevoort uit bij de PowerStove van het Zwolse Heatwacht. Dit bedrijf heeft veel ervaring met warmteprocessen, van oudsher voor bakkersovens. Het technische principe van hun warmtebatterij is vrij eenvoudig en werkt met magnetiet, een soort ijzererts, dat warmte goed kan opslaan en vasthouden. "In de PowerStove wordt met groene stroom thermische olie verwarmd, tot wel 360 graden. De olie warmt vervolgens het magnetiet op. Een generator zet de warmte om in de stoom die nodig is. Met de units die bij ons komen kunnen we zonder ‘bijladen’ vier dagen stoom maken."

Langdurig proces

Hoewel de techniek an sich niet zo ingewikkeld is, was het ontwerp van de totale installatie een langdurig proces. In de zomer van 2024 was het eerste gesprek met Heatwacht en als alles volgens planning verloopt, kan de gaskraan in de zomer van 2027 dicht. "Voor een ziekenhuis met de omvang van Nij Smellinghe zijn twee units nodig. Die wegen samen 600 ton! We moeten een gebouw bouwen van 35 meter lang en 10 meter breed. De fundering ligt er inmiddels, die is loeisterk. Rondom de batterijen komt een halve meter dik aan isolatiemateriaal." Met name de locatie van het gebouw was een puzzel, omdat het dicht bij het ketelhuis moet komen. Bij Nij Smellinghe moest er behoorlijk wat kabel- en leidingwerk aan te pas komen om dit mogelijk te maken. 

Advies van de brandweer

Een belangrijk voordeel van de techniek met de warmtebatterij is dat het stoomnetwerk dat door heel het ziekenhuis loopt, niet aangepast hoeft te worden. Ook de veiligheid is een pluspunt, weet Vredevoort: "We hebben advies van de brandweer ingewonnen. Zij beredeneerden vanuit hun expertise dat er geen explosiegevaar is en dat het niet kan gaan branden." Naast de veiligheid is uiteraard ook de betrouwbaarheid van groot belang. Daar is in het ontwerp van de batterijen voor Nij Smellinghe rekening mee gehouden door vijf keer zoveel warmtewisselaars in te bouwen als standaard. Vredevoort vat zijn advies aan andere ziekenhuizen kernachtig samen: "Vergis je niet in de lengte van het ontwerptraject en zorg dat je zelf goed weet waar je over praat. Ga aan de slag: van het gas af kán gewoon, ook bij bestaande bouw."

In deze video vertelt Jan Donker over de stappen die Nij Smellinghe heeft gezet om van het gas af te komen: "We willen graag onderdeel zijn van de oplossing rondom de energieproblematiek":