Main content

Ziekenhuisterrein rookvrij maken: onderzoek bij Amsterdam UMC laat zien dat het kan

Aan het woord
Ziekenhuisterrein rookvrij maken: onderzoek bij Amsterdam UMC laat zien dat het kan

Vanaf 1 oktober 2019 geldt er op de ziekenhuisterreinen van het Amsterdam UMC een rookvrij-beleid. Het effect is niet mis: roken op de terreinen daalde van 17,4% tot 3,3%! Dat bleek uit metingen 7 weken voor en 7 weken na die eerste oktober. Maar ook na 18 maanden was het aantal rokers niet hoger dan 5%. Deze substantiële én duurzame terugloop werd bereikt na 9 maanden intensieve voorbereiding. “Niet-roken wordt de norm voor gezondheidswerkers, daar ben ik van overtuigd”, aldus Luc van Lonkhuijzen, nauw betrokken bij de invoering van het beleid.

“Onze bestuursvoorzitter kondigde bij de nieuwjaarsborrel van 2019 aan dat we het jaar daarop per 1 januari rookvrij moesten zijn”, vertelt Luc van Lonkhuijzen, gynaecoloog/oncoloog en voorzitter van de werkgroep die ermee aan de slag ging. “Ik was op andere fronten al bezig met rookvrij-beleid, net als mijn collega-onderzoeker en psychiater in opleiding Jentien Vermeulen. Wij hebben ons meteen aangemeld voor deze klus. Maar die datum 1 januari leek ons niet handig. Wij kozen voor 1 oktober, de eerste dag van Stoptober, wanneer het ziekenhuis volop draait. En het is ons gelukt.”

Tapijt van peuken

Toen sociaal-epidemioloog Anton Kunst van het initiatief hoorde, sloot hij zich erbij aan om het onderzoek naar de beoogde effecten te doen. Samen met Heike Garritsen, promovendus bij het Amsterdam UMC, ging hij aan de slag. “Welke maatregelen doen er echt toe? Dat willen we weten. Ons onderzoek toont aan dat roken op onze terreinen heel fors in teruggedrongen. Rookte er eerst nog 1 op de 5 medewerkers, patiënten en studenten – moet je je dat tapijt van peuken bij de ingang voorstellen! – nu is dat 1 op de 25. En die paar procent rokers doen dat op heel specifieke plekken, meestal aan de rand van het terrein, uit het zicht. Dus je ziet nog een veel grotere afname in de zichtbaarheid van het roken en het geconfronteerd worden met rokers en peuken. Zo worden ook anderen beschermd tegen (mee)roken. Dit belangrijke effect is ook houdbaar gebleken: een halfjaar later (vlak voor corona) was het nog steeds zo, en ook na anderhalf jaar.”

Cultuuromslag

Luc van Lonkhuijzen: “Wij zijn heel blij met de onderzoeksuitkomst. Ons doel was een cultuuromslag waarbij niet-roken de norm werd. Om dat te bereiken hebben we ons plan – in één keer rookvrij worden – heel breed gedeeld in de organisatie, op veel verschillende manieren. Met name Jentien en ik zijn alle stakeholders afgegaan, we hebben eindeloos veel (meer dan 50!) bijeenkomsten gehouden en presentaties gegeven. Voor de RvB, MR, Cliëntenraad, specialistenconvent, verpleegkundigenconvent en noem maar op. In al onze communicatie hebben we de termen verbod, mag niet, handhaven vermeden. Onze positieve boodschap was: als ziekenhuis moeten we een gezonde leefstijl uitstralen en roken past daar niet bij. We moeten mensen die net gestopt zijn helpen door ze een rookvrije omgeving aan te bieden, want we weten dat stoppers die geconfronteerd worden met rokers getriggerd worden om weer te beginnen. 

Ook de buren

Alle abri’s op de terreinen werden verwijderd. Patiënten kregen brieven en overal kwamen vlaggen en borden om mensen te informeren. “Bovendien hebben we vanaf het begin ook met succes de buren betrokken bij het beleid”, vertelt Van Lonkhuijzen. “De Hogeschool van Amsterdam en een middelbare school bij het AMC, de faculteit tandheelkunde en de VU bij het VUmc. Deloitte (naast het terrein) hebben we  ook gepoogd over te halen, maar dat was te hoog gegrepen. We hebben kortom de cultuuromslag geprobeerd uit te rollen naar de gebieden om ons heen. En dan zie je dat zo’n boodschap van ons als dokters wordt geaccepteerd, ook door rokers.”

Positief signaal

De gedegen voorbereiding zorgde voor veel draagvlak en acceptatie. Daarnaast was stoppen-met-rokenondersteuning heel belangrijk. Van Lonkhuijzen: “Er was een hulpaanbod voor werknemers en patiënten. Ook aan nicotinevervangers was gedacht: protocollen voor het ziekenhuis en voldoende voorraad bij de apotheek. We weten natuurlijk niet hoeveel mensen van dit aanbod gebruik hebben gemaakt, maar op zichzelf gaf dit al een positief signaal af: ‘We doen dit niet om jullie te pesten, we bieden jullie iets’.”

Rol van handhaving

Bij de invoering van het nieuwe beleid werden op beide locaties handhavers ingezet. In 2021 alleen nog bij het AMC. Anton Kunst: “In de follow-upwaarnemingen zagen we verschillende uitkomsten bij het AMC en het VUmc. Bij het VUmc liep het percentage rokers een klein beetje op, bij het AMC bleef het laag. Dat wijst op de rol van de handhavers bij het in gang zetten en versterken van een nieuwe norm. Die norm is nu geaccepteerd en dat maakt het ook voor anderen makkelijker om mensen aan te spreken als ze toch ergens roken. Ook mooi was een onderzoekje naar de steun voor het beleid een halfjaar na de invoering. De bijval was heel breed. Mensen waren het volstrekt oneens met stellingen als ‘Dit beleid is betuttelend’ en ‘Het rookbeleid is te ver doorgeschoten’.”

Het nieuwe normaal

Van Lonkhuijzen en Kunst denken beiden dat het effect ook nu, anno 2022, nog bestaat. En nee, het was niet alleen maar het verplaatsen van een probleem, zegt Van Lonkhuijzen: “Dat verplaatsen was namelijk ook een doel: roken rond het ziekenhuis onzichtbaar maken en daarmee uitstralen dat een gezonde leefstijl de norm is. Ik ben al helemaal gewend aan dat nieuwe normaal en weet nauwelijks meer hoe het eerst was. Laatst viel me op dat er in het studentengebied geadverteerd werd met hulp bij stoppen met roken: dan kun je je melden bij de studentenvereniging! Dus ik vertrouw op die cultuuromslag. Niet-roken wordt de norm als je werkt in de gezondheidszorg. Wel worstel ik nog met die laatste 5%. Dat zijn vooral stiekem rokende ziekenhuismedewerkers. Ik hoop dat ik nog eens ideeën vind om ook die groep zeer verslaafden te motiveren te stoppen.”

Monitoren

Kunst: “We hebben met ons onderzoek een boodschap afgegeven aan de wetenschap en het algemene publiek. Er is nu sprake van voortdurende impliciete monitoring door iedereen die zich hier warm voor maakt. Op de 2 locaties die ik bezoek zie ik geen mensen roken. 1 daarvan is de faculteitsingang bij het AMC, voorheen een aantrekkelijke rookplek met een afdakje. Ze roken daar echt niet meer en je ziet er ook geen peuken. Tegelijk moet je ook monitoren dat er op aanpalende terreinen geen nieuwe overlast ontstaat. Zo ja, dan moeten we met de gemeente in gesprek gaan om er iets aan te doen.”

Doe het in één keer goed

Wat zijn de adviezen van Kunst en Van Lonkhuijzen voor ziekenhuizen die nog moeten beginnen met een rookvrij-beleid? Kunst: “Luc en Jentien inhuren! Een zeer gedreven duo dat samen met het team de slagvaardigheid heeft getoond om dit in 9 maanden tijd tot een succes te maken.” Enthousiasme en overtuigingskracht vormen een succesfactor, beaamt Van Lonkhuijzen: “Het feit dat Jentien en ik persoonlijk al die gremia zijn afgegaan heeft inderdaad wel geholpen. Je zag de stemming omslaan als wij uitlegden waarom we dit wilden doen: niet om mensen te pesten maar om een positieve ontwikkeling in gang te zetten. En we lieten zien dat we oog hadden voor de noden van de rokers onder patiënten en werknemers. Verder: als je het doet, doe het in 1 keer goed en niet in stappen. Niet aan rokers eerst iets geven wat je ze daarna weer gaat afpakken. Dus doe het alleen als je organisatie er helemaal klaar voor is. En al zijn we niet in te huren, als ervaringsdeskundigen zijn we graag bereid om erover te vertellen. Dat zal ook voor Anton gelden.”

Meer informatie over rookvrije zorg

Preventie

Wil je meer informatie over Preventie? Word dan lid van de werkgroepen over preventie op Kennisnet. Leden van NVZ kunnen lidmaatschap aanvragen van Kennisnet voor gedetailleerde inhoudelijke informatie over onder andere dit onderwerp.